Kiedy myślimy o bezpieczeństwie i obronie cywilnej, często wyobrażamy sobie fizyczne zagrożenia. Jednak współczesny front przebiega bezpośrednio przez nasze telefony i konta bankowe. Rozwój Sztucznej Inteligencji (AI) sprawił, że metody przestępców zyskały niespotykaną dotąd siłę. Oszustwo „na wnuczka” – niegdyś prosta, telefoniczna sztuczka – dziś, dzięki technologii Deepfake, staje się koszmarem wyreżyserowanym z przerażającą precyzją. Fundacja Fortis radzi, jak rozpoznać cyfrową manipulację i jak, w duchu międzypokoleniowej solidarności, budować tarczę ochronną wokół naszych najbliższych.

Ewolucja zbrodni: od szybkiego telefonu do klonowania głosu

Jeszcze kilka lat temu klasyczne oszustwo „na wnuczka” opierało się na sprytnej grze aktorskiej. Przestępca dzwonił do osoby starszej i przez łzy, zmienionym głosem tłumaczył, że miał wypadek, jest na komisariacie i natychmiast potrzebuje gotówki, aby uniknąć aresztowania. Choć metoda ta była skuteczna, wymagała od oszusta improwizacji i łatwo można było zdemaskować fałszywy głos.

Dzisiaj, dzięki technologii AI, zasady gry uległy drastycznej zmianie. Żyjemy w świecie tzw. klonowania głosu (Voice Cloning) i technologii Deepfake.

Jak to działa w praktyce? Oszuści wcale nie muszą podglądać swoich ofiar z ukrycia. Wystarczy, że znajdą w mediach społecznościowych (Facebook, Instagram, TikTok) kilkusekundowe nagranie wideo, na którym np. wnuczek, syn lub szef mówi cokolwiek. To może być krótka relacja z wakacji. Zaawansowane algorytmy sztucznej inteligencji potrafią na podstawie tych zaledwie kilku sekund przeanalizować barwę, tembr i specyficzną melodię głosu.

Następnie przestępca wpisuje tekst w programie, a syntezator odczytuje go idealnie sklonowanym głosem bliskiej osoby. Kiedy telefon w domu seniora dzwoni, w słuchawce rozlega się głos, który nie tylko brzmi znajomo, ale jest akustyczną kopią głosu dziecka lub wnuka. Mówi z panicznym oddechem: „Mamo, miałem straszny wypadek. Potrąciłem kobietę na przejściu. Zaraz przyjedzie policja. Potrzebuję 50 tysięcy na kaucję, adwokat zaraz wyśle do ciebie kuriera”.

W takiej sytuacji nawet najbardziej krytyczna osoba może ulec panice.

Anatomia współczesnego ataku: Deepfake wideo i "Oszustwo na Szefa"

Klonowanie głosu to tylko jedna strona medalu. Technologie Deepfake potrafią manipulować również obrazem w czasie rzeczywistym. Przestępcy wykorzystują zdjęcia z internetu, aby nałożyć twarz bliskiej osoby (lub dyrektora firmy) na aktora.

Zagrożeni są nie tylko seniorzy. Coraz popularniejsze stają się tzw. oszustwa „na CEO” (na szefa). Pracownik działu księgowości otrzymuje pilne połączenie wideo (np. na platformie Teams lub Zoom). Na ekranie widzi swojego dyrektora, słyszy jego głos i otrzymuje polecenie natychmiastowego wykonania wielomilionowego przelewu na zagraniczne konto z powodu „poufnej akwizycji”. Obraz i głos są wygenerowane przez AI. Niestety, w kilku międzynarodowych korporacjach takie ataki zakończyły się sukcesem przestępców.

Dlaczego Seniorzy są głównym celem i jak emocje wyłączają czujność?

Przestępcy wykorzystują AI, by maksymalnie zintensyfikować lęk. Z raportów m.in. CERT Polska wynika, że kluczem do sukcesu każdego ataku socjotechnicznego (a tym jest oszustwo z użyciem AI) są emocje: strach o życie bliskich, presja czasu i nałożenie rygoru tajemnicy.

Oszuści wymuszają działanie tu i teraz. „Nie rozłączaj się”, „Nie dzwoń na policję, bo trafię do więzienia”, „Zrób to natychmiast”. Kiedy starsza osoba słyszy sklonowany głos kogoś, kogo kocha ponad wszystko, dochodzi do tzw. „porwania emocjonalnego” w mózgu. Panika sprawia, że ignorowane są drobne niespójności, a ofiara jest gotowa oddać dorobek całego życia.

Jak się bronić? Praktyczny przewodnik Fundacji Fortis

Walka z tak zaawansowaną technologią wymaga nie tyle znajomości programowania, co przygotowania mentalnego i ustalenia w rodzinie jasnych procedur bezpieczeństwa. Oto zasady, które każdy powinien wdrożyć od dziś:

1. Rodzinne Hasło Bezpieczeństwa (Złota Zasada)

To najskuteczniejsza i najprostsza metoda obrony przed AI. Ustalcie w gronie najbliższej rodziny jedno, unikalne słowo – tajne hasło bezpieczeństwa. Niech to będzie słowo nieoczywiste, niemające związku z waszym życiem codziennym (np. „Fioletowy Kaktus” albo „Grom z jasnego nieba”). Jeśli ktokolwiek dzwoni z obcego numeru (lub nawet ze znanego – numery można łatwo podrobić dzięki technologii spoofingu) i żąda pilnie pieniędzy, pierwszej pomocy lub podania wrażliwych danych, zapytaj: „Jakie jest nasze hasło bezpieczeństwa?”. Jeśli głos w słuchawce zaczyna kręcić, unikać odpowiedzi lub mówi, że nie ma czasu – natychmiast się rozłącz.

2. Rozłącz się i oddzwoń

Jeśli odbierasz niepokojący telefon o wypadku od rzekomego wnuka lub od fałszywego policjanta (prawdziwa policja NIGDY nie prosi o przekazanie gotówki ani przelanie środków na „bezpieczne konto”), przerwij połączenie. Zignoruj groźby. Następnie wybierz numer swojego wnuka lub syna – ten, który masz zapisany w książce telefonicznej, i upewnij się, co u niego słychać. W 99% przypadków usłyszysz spokojny głos zdezorientowanego członka rodziny, który siedzi właśnie w pracy.

3. Edukacja i zaufanie do instytucji

Zgłaszajmy każdą próbę oszustwa. Możesz użyć w tym celu aplikacji mObywatel, przekazać podejrzaną wiadomość na darmowy numer 8080 (CERT Polska), lub powiadomić Policję dzwoniąc na 112. Warto edukować się nawzajem, czytając poradniki publikowane na rządowych stronach ds. cyberbezpieczeństwa.

4. Pamiętaj o ustawieniach prywatności

Oszuści potrzebują próbek głosu. Rozważ zmianę ustawień swoich profili w mediach społecznościowych z „publicznych” na „tylko dla znajomych”. Zmniejszy to szansę, że Twoje rodzinne filmy z wakacji zostaną wykorzystane do szkolenia przestępczych algorytmów.

Rola wspólnoty i edukacja z empatią

Obrona cywilna to dbanie o najsłabszych członków naszego stada. Porozmawiaj ze swoimi dziadkami, rodzicami i starszymi sąsiadami. Zrób to w duchu naszej zasady – nie strasz ich. Nie wywołuj paranoi, że „każdy telefon to oszust”. Wyjaśnij mechanizm działania oszustów na spokojnie, przy kawie. Ustalcie wspólnie wasze Rodzinne Hasło Bezpieczeństwa.

Technologia będzie stawać się coraz doskonalsza, a sztuczna inteligencja potrafi podrabiać obrazy i dźwięki do złudzenia. Jednak żadna technologia nie pokona zgranej, komunikującej się rodziny i silnych, międzypokoleniowych więzi, w których króluje zdrowy rozsądek i świadomość zagrożeń.